હિન્દુ પંચાંગ અને ભારતીય સંસ્કૃતિમાં અધિક માસ એટલે કે ‘પુરુષોત્તમ માસ’ નું એક વિશિષ્ટ સ્થાન છે. સામાન્ય જનમાનસમાં આ મહિનાને 'મલમાસ' અથવા 'ધણી વગરનો મહિનો' પણ કહેવામાં આવે છે. વર્ષ ૨૦૨૬માં આ પવિત્ર મહિનાનો પ્રારંભ થઈ ચૂક્યો છે. આ વર્ષે જેઠ મહિનો અધિક હોવાથી તેને 'અધિક જેઠ માસ' તરીકે ઉજવવામાં આવી રહ્યો છે. ભારતીય કાળગણના કેટલી સચોટ અને વૈજ્ઞાનિક છે, તેનો ઉત્કૃષ્ટ નમૂનો આ અધિક માસ છે. આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિકોણથી આ સમયગાળો ભક્તિ, દાન અને આત્મમંથન માટે સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે.

ખગોળ વિજ્ઞાન અને ભારતીય પંચાંગનો સમન્વય

ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થાય છે કે દર ત્રણ વર્ષે આ વધારાનો મહિનો કેમ આવે છે? આ કોઈ અંધશ્રદ્ધા નથી, પરંતુ શુદ્ધ ખગોળ વિજ્ઞાન (Astronomy) પર આધારિત ગણતરી છે.

ભારતીય કાળગણના મુખ્યત્વે બે પ્રણાલી પર ચાલે છે: સૂર્ય વર્ષ (Solar Year) અને ચંદ્ર વર્ષ (Lunar Year).

  • સૂર્ય વર્ષ: પૃથ્વીને સૂર્યની ફરતે એક ચક્કર પૂરું કરતાં આશરે ૩૬૫ દિવસ અને ૬ કલાક જેટલો સમય લાગે છે.

  • ચંદ્ર વર્ષ: ચંદ્રના નક્ષત્રો ભ્રમણ પર આધારિત આ વર્ષ આશરે ૩૫૪ દિવસનું હોય છે.

આમ, સૂર્ય વર્ષ અને ચંદ્ર વર્ષ વચ્ચે દર વર્ષે લગભગ ૧૧ દિવસનો તફાવત સર્જાય છે. જો આ તફાવતને એમ જ છોડી દેવામાં આવે, તો દર થોડા વર્ષે આપણા તહેવારો અને ઋતુઓનું સંતુલન ખોરવાઈ જાય. શિયાળામાં આવતી દિવાળી ઉનાળામાં પહોંચી જાય! આ તફાવતને સરભર કરવા માટે દર ૩૨ મહિને, ૧૬ દિવસ અને ૪ ઘડીએ પંચાંગમાં એક વધારાનો મહિનો ઉમેરવામાં આવે છે, જેને આપણે ‘અધિક માસ’ કહીએ છીએ. આ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિને કારણે જ હજારો વર્ષોથી આપણા તહેવારો પોતાની નિયત ઋતુઓમાં જ આવે છે.

‘મલમાસ’ માંથી ‘પુરુષોત્તમ માસ’ બનવાની પૌરાણિક કથા

પ્રાચીન ગ્રંથો અને પુરાણો અનુસાર, જ્યારે આ વધારાના મહિનાની ઉત્પત્તિ થઈ, ત્યારે સૂર્ય સંક્રાંતિ (સૂર્યનું એક રાશિમાંથી બીજી રાશિમાં ભ્રમણ) ન હોવાને કારણે તેને ‘મલમાસ’ અથવા અપવિત્ર ગણવામાં આવ્યો. કોઈ દેવતા આ મહિનાના સ્વામી બનવા તૈયાર ન હતા, કારણ કે આ સમય દરમિયાન માંગલિક કાર્યો વર્જિત હતા.

પોતાના આ અસ્તિત્વથી દુઃખી થઈને આ મહિનો ભગવાન વિષ્ણુ પાસે પહોંચ્યો અને પોતાની વ્યથા જણાવી. ભક્તો પર સદાય કૃપા વર્ષાવતા ભગવાન વિષ્ણુએ આ મહિનાને સ્વીકાર્યો અને તેને પોતાનું સર્વશ્રેષ્ઠ નામ ‘પુરુષોત્તમ’ આપ્યું. ભગવાને આશીર્વાદ આપ્યા કે આ મહિનામાં જે પણ મનુષ્ય સત્કર્મ, ભક્તિ અને ત્યાગ કરશે, તેને અન્ય મહિનાઓ કરતાં અનેકગણું પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થશે. ત્યારથી આ મહિનો આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ વર્ષનો સૌથી પવિત્ર મહિનો બની ગયો.

ભક્તિ અને આત્મશુદ્ધિનો સમયગાળો: શું કરવું અને શું ન કરવું?

આ મહિના દરમિયાન જ્યોતિષશાસ્ત્ર અને ધાર્મિક પરંપરાઓ મુજબ અમુક ચોક્કસ નિયમોનું પાલન કરવામાં આવે છે:

૧. માંગલિક કાર્યો પર વિરામ:

આ મહિનામાં સૂર્ય સંક્રાંતિ ન હોવાથી લગ્ન, જનોઈ, મુંડન, ગૃહપ્રવેશ, ભૂમિપૂજન કે નવી મિલકતની ખરીદી જેવા ભૌતિક સુખ-સાધનો સાથે જોડાયેલા શુભ કાર્યો કરવામાં આવતા નથી. આ પાછળનો હેતુ એ છે કે મનુષ્ય સંસારના ભૌતિક કાર્યોમાંથી થોડો સમય મુક્ત થઈને ઈશ્વર ભક્તિ તરફ વળે.

૨. દાન અને સેવાનું મહત્વ:

શાસ્ત્રોમાં આ મહિના દરમિયાન ‘દીપદાન’ (દિવાઓ પ્રગટાવવા) અને અન્નદાનનું વિશેષ મહત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આ સમયગાળામાં જરૂરિયાતમંદ લોકોને ભોજન કરાવવું, વસ્ત્રોનું દાન કરવું અને ગાયોની સેવા કરવી એ પરમ કલ્યાણકારી માનવામાં આવે છે.

૩. મંત્ર જાપ અને ઉપવાસ:

ભગવાન વિષ્ણુના મંત્રો, ‘ઓમ નમો ભગવતે વાસુદેવાય’ નો જાપ, શ્રીમદ્ ભાગવત કથાનું શ્રવણ અને વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામનો પાઠ કરવો આ મહિનામાં ઉત્તમ ફળ આપે છે. ઘણા લોકો આ આખો મહિનો એકટાણું (દિવસમાં એકવાર ભોજન) અથવા ઉપવાસ કરીને શરીર અને મનની શુદ્ધિ કરે છે.

સામાજિક અને તટસ્થ દૃષ્ટિકોણ

આજના આધુનિક યુગમાં આ મહિનાને માત્ર વ્રત-ઉપવાસ પૂરતો સીમિત ન રાખતા, એક સામાજિક જવાબદારી તરીકે જોવો જોઈએ. કોઈપણ ધર્મ કે સંપ્રદાયનો મૂળ હેતુ માનવ કલ્યાણ અને સદ્ભાવના છે. અધિક માસ આપણને શીખવે છે કે જીવનની દોડધામમાંથી થોડો સમય રોકાઈને, પ્રકૃતિના નિયમોને સમજીને, સમાજના વંચિત વર્ગોની મદદ કરવી જોઈએ. આ મહિનો આત્મ-નિરીક્ષણ (Self-reflection) કરવાનો સમય છે, જેથી આપણે આપણી ભૂલો સુધારીને સમાજ માટે વધુ સારા નાગરિક બની શકીએ.