જામનગર શહેરના બેડેશ્વર વિસ્તારમાં રોડના ખોદકામ દરમિયાન જમીનમાં દટાયેલા લોખંડના જૂના રેલવે પાટા અને સ્લીપર મળી આવતાં શહેરના રાજાશાહી સમયના રેલવે ઇતિહાસની ચર્ચા ફરી શરૂ થઈ છે. આ અવશેષો નવાનગર રાજ્યના જૂના રેલવે નેટવર્ક સાથે સંબંધિત હોવાની શક્યતા વ્યક્ત થઈ રહી છે. જોકે, ખોદકામ દરમિયાન મળેલા પાટા વર્ષ 1897માં શરૂ થયેલી મૂળ રેલવે લાઇનના જ છે કે પછીના સમયગાળાના છે, તે અંગે રેલવે વિભાગની તપાસ અને ઐતિહાસિક રેકોર્ડના આધારે જ અંતિમ પુષ્ટિ થઈ શકશે.

ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક વિગતો અનુસાર, જામનગરથી બેડી બંદર સુધીની રેલવે વ્યવસ્થા એક સમયે માલસામાનની હેરફેર માટે મહત્ત્વપૂર્ણ હતી. આ રેલવે લાઇનનો ઇતિહાસ નવાનગર રાજ્યના શાસનકાળ સાથે જોડાયેલો છે અને તે સમયના વેપાર તથા પરિવહન વ્યવસ્થાની ઝલક આપે છે. 

8 એપ્રિલ, 1897: જામનગરથી બેડી બંદર સુધી શરૂ થઈ હતી માલવાહક રેલવે લાઇન

જામનગરના રેલવે ઇતિહાસમાં 8 એપ્રિલ, 1897ની તારીખ મહત્ત્વ ધરાવે છે. ઐતિહાસિક રેલવે રેકોર્ડમાં આ દિવસે રાજકોટ જંક્શનથી જામનગર અને જામનગરથી બેડી બંદર સુધીના રેલવે વિભાગો ખુલ્યાનો ઉલ્લેખ મળે છે. ખાસ નોંધવા જેવી બાબત એ છે કે બેડી બંદર સુધીની શાખા લાઇનનો ઉપયોગ માલસામાનની હેરફેર માટે થતો હતો.

રેકોર્ડ પ્રમાણે, જામનગરથી બેડી બંદર સુધીનો રેલવે વિભાગ 3.83 માઇલ એટલે કે આશરે 6.16 કિલોમીટર લાંબો હતો. જ્યારે રાજકોટથી જામનગર સુધીનો વિભાગ 50.29 માઇલનો હતો. બંને વિભાગોની કુલ લંબાઈ 54.12 માઇલ થાય છે; ઐતિહાસિક દસ્તાવેજમાં કુલ લંબાઈ 54.22 માઇલ દર્શાવાઈ છે, તેથી આ આંકડામાં દસ્તાવેજી તફાવત જોવા મળે છે.

તે સમયના પરિવહન માળખામાં બંદર સુધી રેલવે જોડાણ હોવું વેપાર માટે ઉપયોગી હતું. બેડી બંદર સાથે જોડાયેલી આ લાઇનથી માલસામાનની અવરજવર માટે રેલવે સુવિધા ઉપલબ્ધ થઈ હતી. જોકે, કયા પ્રકારના માલનું કેટલું પરિવહન થતું હતું તે અંગે આ અહેવાલમાં ચોક્કસ આંકડા ઉપલબ્ધ નથી.

નવાનગર રાજ્યના શાસનકાળ સાથે જોડાયેલો ઇતિહાસ

જામનગરનું જૂનું નામ નવાનગર હતું. ઐતિહાસિક માહિતી મુજબ, રાજકોટથી નવાનગર સુધી રેલવે લાઇનનું બાંધકામ 1893માં શરૂ થયું હતું. આ કાર્યનો પ્રારંભ બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના ગવર્નર લોર્ડ હેરિસ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હોવાનો ઉલ્લેખ રેલવે ઇતિહાસના દસ્તાવેજોમાં મળે છે.

જામ સાહેબ વિભાજી બીજા રણમલજીના અવસાન પછી 28 એપ્રિલ, 1895ના રોજ જશવંતસિંહજી ગાદીએ આવ્યા હતા. ત્યારબાદ તેમના શાસનકાળમાં 1897માં રાજકોટથી જામનગર અને બેડી બંદર સુધીની રેલવે લાઇન શરૂ થઈ હતી. આ સમયરેખા દર્શાવે છે કે રેલવેનું બાંધકામ અગાઉ શરૂ થયું હતું, જ્યારે લાઇનનું સંચાલન શરૂ થવાનો સમય જશવંતસિંહજીના શાસનકાળ સાથે જોડાય છે

આ લાઇન નવાનગર રાજ્યની માલિકીની હતી. શરૂઆતના વર્ષોમાં તેનું સંચાલન ભાવનગર, ગોંડલ, જૂનાગઢ અને પોરબંદર રેલવેના સંયુક્ત વહીવટી તંત્ર દ્વારા થતું હતું. આ વ્યવસ્થા 31 માર્ચ, 1911 સુધી રહી હતી અને 1 એપ્રિલ, 1911થી લાઇનનું સંચાલન સ્વતંત્ર રીતે થવા લાગ્યું હતું.

તે સમયની રેલવે લાઇન કેવી હતી?

ઐતિહાસિક રેકોર્ડમાં જામનગર રેલવે માટે મીટરગેજ પાટાનો ઉલ્લેખ છે. તેમાં 41 પાઉન્ડ વજનના સ્ટીલના પાટા અને ક્રિઓસોટથી પ્રક્રિયા કરેલા લાકડાના સ્લીપરનો ઉપયોગ થતો હતો. પાટા નીચે તૂટેલા પથ્થરોનો ઉપયોગ પણ કરવામાં આવતો હતો.

 

આ વિગતો હાલ બેડેશ્વરમાં મળેલા અવશેષોની તપાસ માટે ઉપયોગી બની શકે છે. જો ખોદકામ દરમિયાન મળેલા પાટાના માપ, તેની બનાવટ, સ્લીપરનો પ્રકાર અને અન્ય તકનીકી લક્ષણો ઐતિહાસિક રેકોર્ડ સાથે મેળ ખાય, તો તે અવશેષોના સમયગાળા અંગે તપાસકર્તાઓને મદદ મળી શકે છે. જોકે, માત્ર દેખાવના આધારે પાટા વર્ષ 1897ના જ છે એવું નક્કી કરી શકાય નહીં.