ભારતમાં ટૂંક સમયમાં પોલિમર (પ્લાસ્ટિક આધારિત) બેંકનોટોનો પ્રાયોગિક ઉપયોગ શરૂ થઈ શકે છે. મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) આ માટે પાયલોટ પ્રોજેક્ટની તૈયારી કરી રહી છે. શરૂઆતમાં ₹10 અને ₹20ની નોટો પર પરીક્ષણ કરવામાં આવે તેવી શક્યતા છે. જોકે, આ અંગે RBI તરફથી હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી નથી.

પ્રથમ તબક્કામાં નાની કિંમતની નોટો પર પરીક્ષણ

અહેવાલો મુજબ, RBI સૌથી પહેલા ₹10 અને ₹20ની નોટોને પોલિમર સબસ્ટ્રેટ પર છાપીને મર્યાદિત વિસ્તારોમાં ટ્રાયલ કરી શકે છે. આ પ્રયોગના પરિણામોના આધારે આગામી તબક્કાની યોજના નક્કી કરવામાં આવશે. જો પાયલોટ સફળ રહેશે તો વર્ષ 2027 દરમિયાન મોટા પાયે પોલિમર નોટો રજૂ કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ શકે છે.

હાલની કાગળની નોટો ચાલુ જ રહેશે

નવી પોલિમર નોટો રજૂ થવાથી હાલની કાગળની નોટો તરત જ બંધ થશે નહીં. બંને પ્રકારની નોટો એકસાથે ચલણમાં રહેશે અને પરિવર્તન તબક્કાવાર રીતે કરવામાં આવશે. એટલે કે, નવી નોટો બજારમાં આવવા છતાં હાલની નોટો પણ માન્ય રહેશે.

RBIએ પોલિમર સબસ્ટ્રેટ માટે વૈશ્વિક ટેન્ડર બહાર પાડ્યું

આ પ્રોજેક્ટને આગળ વધારવા માટે RBIની નોટ પ્રિન્ટિંગ સંબંધિત એકમ દ્વારા પોલિમર સબસ્ટ્રેટ શીટના ઉત્પાદન અને સપ્લાય માટે વૈશ્વિક સ્તરે Expression of Interest (EOI) જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. આ શીટનો ઉપયોગ નવી પોલિમર નોટો છાપવા માટે કરવામાં આવશે.

અદ્યતન સુરક્ષા સુવિધાઓ ધરાવતા પોલિમર સબસ્ટ્રેટ પૂરા પાડવા માટે વિશ્વભરની કંપનીઓ પાસેથી દરખાસ્તો માંગવામાં આવી છે. ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ, ટેન્ડર માટે અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ 18 ઓગસ્ટ નક્કી કરવામાં આવી છે.

પોલિમર નોટોના ફાયદા

પોલિમર આધારિત બેંકનોટો સામાન્ય કાગળની નોટોની સરખામણીએ વધુ મજબૂત અને લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે. તે પાણી, ભેજ, ધૂળ અને ગંદકીથી ઓછું નુકસાન પામે છે તેમજ સરળતાથી ફાટતી નથી.

આ ઉપરાંત, પોલિમર નોટોમાં આધુનિક સુરક્ષા ફીચર્સ ઉમેરવાનું સરળ હોવાથી નકલી નોટો બનાવવી વધુ મુશ્કેલ બને છે. તેથી કરન્સીની સુરક્ષા પણ વધુ મજબૂત બને છે.

અનેક દેશોમાં પહેલેથી જ ઉપયોગ

ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, યુનાઇટેડ કિંગડમ (UK), ન્યુઝીલેન્ડ સહિત અનેક દેશોમાં પોલિમર બેંકનોટોનો ઉપયોગ વર્ષોથી થઈ રહ્યો છે. તેની ટકાઉપણું અને સુરક્ષા સુવિધાઓને કારણે અનેક દેશોએ પરંપરાગત કાગળની નોટોને ધીમે ધીમે પોલિમર નોટોથી બદલવાની પ્રક્રિયા અપનાવી છે.

પોલિમર બેંકનોટ શું છે?

પોલિમર બેંકનોટ ખાસ પ્રકારના પ્લાસ્ટિક આધારિત પોલિમર સબસ્ટ્રેટ પર છાપવામાં આવે છે. આ નોટો દેખાવમાં સામાન્ય ચલણી નોટ જેવી જ હોય છે, પરંતુ તેની આયુષ્ય વધુ હોય છે અને તે પાણી કે ભેજથી સરળતાથી ખરાબ થતી નથી.

મહત્વપૂર્ણ નોંધ: હાલમાં પોલિમર નોટો અંગે માત્ર પાયલોટ પ્રોજેક્ટ અને ટેન્ડર પ્રક્રિયાની માહિતી સામે આવી છે. દેશભરમાં પોલિમર નોટો ક્યારે અને કેવી રીતે અમલમાં આવશે તે અંગે RBI દ્વારા હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર સમયરેખા જાહેર કરવામાં આવી નથી.