કેન્દ્ર સરકારે એકવાર ઉપયોગ માટે બનાવવામાં આવેલા મેડિકલ સાધનો અને ડિસ્પોઝેબલ સર્જિકલ વસ્તુઓનો ફરીથી ઉપયોગ અટકાવવા દેશભરની સરકારી અને ખાનગી આરોગ્ય સંસ્થાઓમાં નિયમોનો કડક અમલ કરવા સૂચના આપી છે. આરોગ્ય સેવાઓના મહાનિર્દેશાલય (DGHS) દ્વારા 16 ઑક્ટોબર, 2026ના રોજ આ અંગે પત્ર જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને તપાસ, દેખરેખ અને નિયમભંગ સામે કાર્યવાહી સુનિશ્ચિત કરવા જણાવાયું છે.

આ સૂચના પાછળનું મુખ્ય કારણ દર્દીઓની સુરક્ષા અને સારવાર દરમિયાન ચેપ ફેલાવાનું જોખમ છે. DGHSના જણાવ્યા મુજબ, કેટલીક ખાનગી અને કોર્પોરેટ હોસ્પિટલોમાં એકવાર ઉપયોગ માટેનાં સાધનોને સ્ટેરિલાઇઝ કર્યા પછી ફરીથી વાપરવામાં આવતાં હોવાની માહિતી સામે આવી હતી. ખાસ કરીને હૃદયરોગ, કિડનીની સારવાર, કેન્સર, હૃદય અને રક્તવાહિનીની સર્જરી તથા ન્યુરોસર્જરી જેવા ક્ષેત્રોમાં વપરાતાં સાધનો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.

એકવાર ઉપયોગ માટેનાં સાધનોમાં કાર્ડિયાક કેથેટર, ગાઇડવાયર, બલૂન કેથેટર, ડાયાલિસિસનાં કેટલાક સાધનો, સર્જિકલ સ્ટેપલર, લેપ્રોસ્કોપિક ટ્રોકાર અને કેટલીક પ્રકારની સર્જિકલ ડ્રિલ બિટ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ સાધનોની યાદી ઉદાહરણરૂપ છે; દરેક મેડિકલ સાધન એકવાર ઉપયોગ માટેનું જ હોય એવું નથી. કોઈ સાધનનો ફરીથી ઉપયોગ કરી શકાય કે નહીં તે તેની લેબલિંગ અને મૂળ ઉત્પાદકની સૂચનાઓ પર આધારિત છે.

સ્ટેરિલાઇઝ કર્યા પછી પણ જોખમ કેમ રહે છે?

સાધનને સાફ કરવું અને જંતુમુક્ત કરવું એ બંને પ્રક્રિયાઓ હોવા છતાં, એકવાર ઉપયોગ માટે બનાવેલા સાધનો ફરી વાપરવા સલામત બની જાય એવું જરૂરી નથી. ફરી પ્રક્રિયા કરવાથી સાધનની કાર્યક્ષમતા ઘટી શકે છે, તેમાં જૈવિક અવશેષ રહી શકે છે અથવા સાધન યોગ્ય રીતે કામ ન કરે તેવી શક્યતા રહે છે. આવા સંજોગોમાં દર્દીને ક્રોસ-ઇન્ફેક્શન, સાધનની ખામી અને સારવાર દરમિયાન અન્ય જટિલતાઓનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. અહેવાલમાં હેપેટાઇટિસ બી, હેપેટાઇટિસ સી, HIV અને બેક્ટેરિયલ ચેપના જોખમનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે

કયા કાયદા હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે?

સૂચનામાં ડ્રગ્સ એન્ડ કોસ્મેટિક્સ એક્ટ, 1940, મેડિકલ ડિવાઇસિસ રૂલ્સ, 2017, ક્લિનિકલ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ્સ એક્ટ, 2010 તથા લાગુ પડતા ચેપ નિયંત્રણ અને બાયોમેડિકલ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટના નિયમોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના આરોગ્ય વિભાગો, આરોગ્ય સેવાઓના અધિકારીઓ તથા ડ્રગ કંટ્રોલરોએ આરોગ્ય સંસ્થાઓનું નિરીક્ષણ અને દેખરેખ રાખીને નિયમોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવાનું છે. નિયમભંગના કિસ્સામાં લાગુ કાયદા મુજબ કાર્યવાહી કરવાની સૂચના આપવામાં આવી છે.

દર્દીઓ માટે પણ કેટલીક બાબતો જાણવી ઉપયોગી છે. સારવાર દરમિયાન કોઈ સાધન એકવાર ઉપયોગ માટેનું છે કે ફરીથી વાપરી શકાય તે અંગે શંકા હોય તો તેઓ સારવાર આપતી ટીમને તેની માહિતી પૂછી શકે છે. હોસ્પિટલોમાં સાધનોનો ઉપયોગ, નિકાલ અને ચેપ નિયંત્રણની પ્રક્રિયા નિયમો મુજબ થવી જરૂરી છે. બીજી તરફ, સાધનોના ઉપયોગ અંગેની અંતિમ જવાબદારી અને તકનીકી નિર્ણય તબીબી સંસ્થા તથા સંબંધિત આરોગ્ય વ્યાવસાયિકોની પ્રક્રિયાઓ સાથે જોડાયેલો છે.