ભારતીય રેલવેમાં વૈકલ્પિક ઈંધણના ઉપયોગ તરફ મહત્વપૂર્ણ પહેલ કરવામાં આવી છે. ગુજરાતમાંથી દેશની પ્રથમ LNG આધારિત ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ DEMU ટ્રેનના નિયમિત સંચાલનની શરૂઆત થવા જઈ રહી છે. તાજા અહેવાલો અનુસાર, 27 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ સાબરમતી સ્ટેશનથી આ ટ્રેનનું સત્તાવાર પ્રારંભિક સંચાલન કરવામાં આવશે અને તે સાબરમતી-પાટણ રૂટ પર દોડશે.

આ પ્રોજેક્ટમાં ખાસ વાત એ છે કે ટ્રેન સંપૂર્ણપણે LNG પર નહીં પરંતુ LNG અને ડીઝલ બંનેના ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ સિસ્ટમ પર ચાલશે. આ ટેક્નોલોજીનો મુખ્ય હેતુ ડીઝલના વપરાશમાં ઘટાડો કરવો, ઈંધણ ખર્ચ ઘટાડવો અને રેલવેમાં વૈકલ્પિક ઈંધણના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.

બે 1,400 HP DPCને ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ સિસ્ટમમાં રૂપાંતરિત કરાયા

સાબરમતી સ્થિત Integrated Coaching Depotમાં DEMUની **બે Driving Power Cars (DPC)**ને ડીઝલ-LNG ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ સિસ્ટમ માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે. બંને DPCની ક્ષમતા 1,400 HP છે.

આ સિસ્ટમમાં LNGનો ઉપયોગ કરીને પરંપરાગત ડીઝલ વપરાશમાં આશરે 40% સુધીનો ઘટાડો કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલી માહિતી અનુસાર, બંને પાવર કારોએ 2,000 કિમીથી વધુના ફિલ્ડ ટ્રાયલ પૂર્ણ કર્યા છે.

વાર્ષિક ઈંધણ ખર્ચમાં આશરે ₹23.9 લાખની બચતનો અંદાજ

ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ ટેક્નોલોજીનો એક મહત્વપૂર્ણ ઉદ્દેશ રેલવેના ઈંધણ ખર્ચમાં ઘટાડો કરવાનો છે. પરીક્ષણ આધારિત અંદાજ મુજબ, એક DPCથી આશરે ₹11.9 લાખ પ્રતિ વર્ષની બચત થઈ શકે છે.

બે DPC ધરાવતી 8-કોચની DEMU રેક માટે આશરે ₹23.9 લાખ વાર્ષિક બચતનો અંદાજ આપવામાં આવ્યો છે. જોકે, આ આંકડા અંદાજિત છે અને વાસ્તવિક બચત ટ્રેનના સંચાલન, LNG અને ડીઝલના ભાવ તથા ઉપયોગની પરિસ્થિતિ પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.

LNGથી ડીઝલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ

LNG એટલે Liquefied Natural Gas (પ્રવાહી કુદરતી ગેસ). આ ટેક્નોલોજીમાં LNG અને ડીઝલ બંનેનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. એટલે કે આ ટ્રેનને “માત્ર LNGથી ચાલતી ટ્રેન” તરીકે સમજવી યોગ્ય નથી.

ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ સિસ્ટમનો હેતુ ઉપલબ્ધતા અને સંચાલનની જરૂરિયાત પ્રમાણે બંને ઈંધણનો ઉપયોગ કરવાનો છે. અગાઉના પરીક્ષણો અંગેના અહેવાલોમાં સિસ્ટમ દ્વારા ડીઝલના સ્થાને LNGનો ઉપયોગ કરવાની ક્ષમતા અને ડીઝલ વપરાશમાં ઘટાડાની માહિતી આપવામાં આવી છે.

પર્યાવરણ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ પહેલ

રેલવેમાં LNGના ઉપયોગ પાછળ માત્ર ઈંધણ ખર્ચ ઘટાડવાનો હેતુ નથી. LNGના ઉપયોગથી ડીઝલ વપરાશમાં ઘટાડો થવાથી CO₂, NOx અને પાર્ટિક્યુલેટ મેટર જેવા ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો થવાની અપેક્ષા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.

આ કારણે આ પ્રોજેક્ટને રેલવેમાં વધુ વૈકલ્પિક અને ઓછા ઉત્સર્જનવાળા ઈંધણના ઉપયોગ તરફના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. જોકે, પર્યાવરણીય લાભનો વાસ્તવિક પ્રમાણ ટ્રેનના નિયમિત સંચાલન દરમિયાન મળતા આંકડાઓ પરથી વધુ સ્પષ્ટ થશે.

2,200 લિટરની LNG ટાંકીની વ્યવસ્થા

આ પ્રોજેક્ટમાં ઉપયોગમાં લેવાતી પાવર કારમાં આશરે 2,200 લિટરની LNG સ્ટોરેજ અને રેગેસિફિકેશન સિસ્ટમ લગાવવામાં આવી છે. INOX India દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર, આ સિસ્ટમ 1,400 HPની ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ પાવર કાર માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.

અગાઉના અહેવાલોમાં જણાવાયું હતું કે સંપૂર્ણ LNG ટાંકી સાથે આશરે 222 કિમી સુધીનું સંચાલન શક્ય હોવાનું પરીક્ષણમાં જણાવાયું હતું. આ આંકડો ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓ અને પરીક્ષણ આધારિત છે, તેથી તેને નિયમિત સેવા માટેની ગેરંટી તરીકે જોવો જોઈએ નહીં.

222 કિમી પ્રતિ કલાક સુધીના સ્પીડ ટ્રાયલનો દાવો

આ ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ DEMUના ટેક્નિકલ પરીક્ષણ દરમિયાન 222 કિમી પ્રતિ કલાક સુધીના સ્પીડ ટ્રાયલ અંગે પણ અહેવાલો સામે આવ્યા છે. આ પરીક્ષણોનો હેતુ ટ્રેનની કામગીરી અને ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ સિસ્ટમની કાર્યક્ષમતા ચકાસવાનો હતો.

અહીં નોંધવું જરૂરી છે કે આ સ્પીડ ટ્રાયલ દરમિયાન નોંધાયેલી મહત્તમ ઝડપ છે; તેને સાબરમતી-પાટણ રૂટ પર ટ્રેનની નિયમિત ઓપરેટિંગ સ્પીડ માનવી નહીં.

ગુજરાતથી કેમ શરૂ થઈ આ પહેલ?

દેશની પ્રથમ LNG-ડીઝલ ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ DEMU પહેલ માટે ગુજરાત મહત્વનું કેન્દ્ર બન્યું છે. અગાઉના અહેવાલોમાં LNG સપ્લાયની ઉપલબ્ધતાને કારણે ગુજરાતમાં આ પ્રોજેક્ટ શરૂ થવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.

સાબરમતીમાં આ ટેક્નોલોજીનું પરીક્ષણ અને વિકાસ થયા બાદ હવે તેને નિયમિત રેલવે કામગીરીમાં લાવવાની દિશામાં આગળ વધવામાં આવી રહ્યું છે.

આગળ વધુ DEMUમાં LNG ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ?

આ પ્રોજેક્ટ સફળ રહે તો ભવિષ્યમાં અન્ય DEMU પાવર કારમાં પણ ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ ટેક્નોલોજી અપનાવવાની શક્યતા છે. અગાઉના અહેવાલોમાં પશ્ચિમ રેલવે દ્વારા વધુ 8 DEMU પાવર કારને LNG સિસ્ટમમાં રૂપાંતરિત કરવાની યોજનાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.

આથી સાબરમતીની આ પહેલ માત્ર એક ટ્રેન પૂરતી મર્યાદિત રહે છે કે આગળ વધુ ટ્રેનો સુધી વિસ્તરે છે તે આગામી તબક્કામાં મહત્વનું રહેશે.

27 સપ્ટેમ્બરે સાબરમતીથી પ્રારંભ

હાલના તાજા અહેવાલો અનુસાર, 27 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ સાબરમતી સ્ટેશનથી દેશની પ્રથમ LNG આધારિત ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ DEMUનું સત્તાવાર પ્રારંભિક સંચાલન કરવામાં આવશે. આ ટ્રેન સાબરમતી અને પાટણ વચ્ચે સંચાલિત થવાની માહિતી આપવામાં આવી છે.

એક નજરમાં મુખ્ય મુદ્દા

  • 🚆 ટ્રેન: LNG-ડીઝલ ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ DEMU
  • 📍 પ્રારંભ: સાબરમતી, ગુજરાત
  • 📅 તારીખ: 27 સપ્ટેમ્બર 2026
  • 🛤️ રૂટ: સાબરમતી–પાટણ
  • ⚙️ DPC: 2
  • 💪 ક્ષમતા: 1,400 HP પ્રતિ DPC
  • ⛽ LNG ઉપયોગ: ડીઝલના વપરાશમાં આશરે 40% સુધી ઘટાડાનો પ્રયાસ
  • 🧪 ફિલ્ડ ટ્રાયલ: 2,000 કિમીથી વધુ
  • 💰 અંદાજિત વાર્ષિક બચત: 8-કોચ રેક માટે આશરે ₹23.9 લાખ
  • 🌱 હેતુ: ડીઝલ વપરાશ અને ઈંધણ ખર્ચ ઘટાડવો તથા વૈકલ્પિક ઈંધણને પ્રોત્સાહન આપવું