ભારતમાં UPI અને QR કોડ દ્વારા પેમેન્ટ હવે રોજિંદા જીવનનો મહત્વનો ભાગ બની ગયું છે. ચાની લારીથી લઈને કરિયાણાની દુકાન અને નાના વેપારીઓ સુધી લાખો લોકો ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારે છે. આવી સ્થિતિમાં મર્ચન્ટ્સની Re-KYC પ્રક્રિયાને લઈને 15 સપ્ટેમ્બર 2026ની ડેડલાઇન અંગે ચર્ચા તેજ બની છે.
પરંતુ અહીં એક વાત સ્પષ્ટ સમજવી જરૂરી છે કે 15 સપ્ટેમ્બરથી સમગ્ર દેશમાં UPI અથવા QR કોડ પેમેન્ટ બંધ થવાનું નથી. આ મામલો મુખ્યત્વે Payment Aggregators દ્વારા જોડાયેલા મર્ચન્ટ્સની KYC અને due-diligence પ્રક્રિયા સાથે સંબંધિત છે. RBIના સપ્ટેમ્બર 2025ના Payment Aggregator Master Directionsમાં મર્ચન્ટ્સની KYC અને due diligence માટે નવા નિયમો નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા.
શું છે Re-KYCનો સમગ્ર મામલો?
RBIના નવા નિયમો હેઠળ Payment Aggregatorsએ તેમના મર્ચન્ટ્સની ઓળખ, વ્યવસાયની વિગતો અને જરૂરી દસ્તાવેજોની ચકાસણી કરવાની હોય છે. ખાસ કરીને નાના અને અનૌપચારિક વેપારીઓ માટે આ પ્રક્રિયા વધુ પડકારજનક બની છે.
મર્ચન્ટ્સનું Re-KYC સમયસર પૂર્ણ ન થાય તો સંબંધિત મર્ચન્ટની પેમેન્ટ સ્વીકારવાની સુવિધા પર અસર પડી શકે છે. એટલે કે કોઈ ચોક્કસ દુકાનદારનો QR કોડ કામ ન કરે તેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે.
Google Pay for Businessએ પણ પોતાના મર્ચન્ટ્સને 15 સપ્ટેમ્બર 2026 પહેલાં KYC પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવાની સલાહ આપી છે અને જણાવ્યું છે કે સમયસર પ્રક્રિયા પૂર્ણ ન થાય તો પેમેન્ટ પ્રોસેસિંગમાં વિક્ષેપ આવી શકે છે.
શું 15 સપ્ટેમ્બર પછી તમામ QR કોડ બંધ થઈ જશે?
ના.
આ સૌથી મહત્વની બાબત છે. 15 સપ્ટેમ્બર 2026ની ડેડલાઇનનો અર્થ એ નથી કે દેશમાં તમામ UPI QR કોડ બંધ થઈ જશે અથવા સામાન્ય ગ્રાહકો UPIથી કોઈને પણ પૈસા મોકલી શકશે નહીં.
અસર મુખ્યત્વે એવા મર્ચન્ટ્સ પર થઈ શકે છે જેમની જરૂરી KYC અથવા due diligence પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ નથી. Re-KYC પૂર્ણ થયા બાદ સંબંધિત મર્ચન્ટની પેમેન્ટ સુવિધા ફરી ચાલુ થઈ શકે છે.
મોટા વેપારીઓ અને સમગ્ર UPI નેટવર્ક પર કોઈ દેશવ્યાપી બંધની વાત નથી.
નાના વેપારીઓ માટે કેમ મુશ્કેલી ઊભી થઈ?
Payment Aggregatorsને લાખો નાના અને અનૌપચારિક વેપારીઓની ચકાસણી પૂર્ણ કરવાની છે. ઉદ્યોગના જણાવ્યા પ્રમાણે ઘણા નાના વેપારીઓ પાસે જરૂરી દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ નથી અથવા તેમની માહિતી અને દસ્તાવેજોમાં તફાવત છે.
ઉપરાંત, કેટલાક કિસ્સામાં વેપારીની સ્થળ પર ચકાસણી કરવાની જરૂરિયાતને કારણે પ્રક્રિયા વધુ મુશ્કેલ બની છે. આ કારણે Payment Aggregatorsએ RBI પાસે વધુ સમયની માંગ કરી છે.
ઉદ્યોગના અંદાજ મુજબ આશરે 30-35 ટકા નાના અનૌપચારિક QR મર્ચન્ટ્સ સમયમર્યાદા ચૂકી શકે તેવી શક્યતા અગાઉ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. કેટલાક અહેવાલોમાં લગભગ 10 લાખ નાના ઓનલાઇન બિઝનેસની પણ વાત કરવામાં આવી છે. જોકે, આ આંકડા ઉદ્યોગના અંદાજ છે, RBIના સત્તાવાર આંકડા તરીકે તેને રજૂ કરવા યોગ્ય નથી.
ગ્રાહકો પર શું અસર પડી શકે?
જો કોઈ ચોક્કસ દુકાનદારનું Re-KYC પૂર્ણ ન થાય અને તેની પેમેન્ટ સ્વીકારવાની સુવિધા અટકાવવામાં આવે, તો ગ્રાહકને તે QR કોડ મારફતે UPI પેમેન્ટ કરવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.
આવી સ્થિતિમાં વેપારી પાસે ઉપલબ્ધ અન્ય વિકલ્પો, જેમ કે બેંક ટ્રાન્સફર અથવા રોકડ, ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.
પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે દરેક ગ્રાહકને 15 સપ્ટેમ્બર પછી ફરજિયાત રીતે રોકડમાં જ પેમેન્ટ કરવું પડશે.
Payment Aggregatorsએ RBI પાસે શું માંગ્યું?
મર્ચન્ટ્સની મોટી સંખ્યામાં બાકી રહેલી KYC પ્રક્રિયાને ધ્યાનમાં રાખીને Payment Aggregatorsએ RBI પાસે 15 સપ્ટેમ્બરની સમયમર્યાદા વધારવાની માંગ કરી છે. અહેવાલો અનુસાર ઉદ્યોગને ચિંતા છે કે સંપૂર્ણ ચકાસણી માટે વધુ સમયની જરૂર પડી શકે છે.
8 સપ્ટેમ્બર 2026ના એક અહેવાલમાં સૂત્રોને ટાંકીને જણાવાયું છે કે RBIએ Payment Aggregators માટે આ સમયમર્યાદામાં છ મહિનાનું વિસ્તરણ કર્યું છે. જોકે, આ વિસ્તરણ અંગે RBIની સત્તાવાર જાહેર સૂચના હાલમાં ઉપલબ્ધ ન હોવાથી તેને અંતિમ સત્તાવાર નિર્ણય તરીકે રજૂ કરવો યોગ્ય નહીં બને.
વેપારીઓએ શું કરવું?
QR દ્વારા પેમેન્ટ સ્વીકારતા વેપારીઓએ પોતાના Payment Aggregator અથવા સંબંધિત પેમેન્ટ એપમાં KYC/Re-KYC માટે કોઈ નોટિફિકેશન આવ્યું છે કે નહીં તે તપાસવું જોઈએ.
જો Re-KYC બાકી હોય તો જરૂરી દસ્તાવેજો સાથે પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવી યોગ્ય રહેશે. Google Pay for Business સહિત કેટલીક પેમેન્ટ સેવાઓએ પણ પોતાના મર્ચન્ટ્સને KYC પૂર્ણ કરવાની સલાહ આપી છે.
શું ગ્રાહકોએ ગભરાવાની જરૂર છે?
ના.
આ નિયમનો અર્થ દેશભરમાં UPI સેવા બંધ થવી નથી. ચિંતા મુખ્યત્વે એવા ચોક્કસ મર્ચન્ટ એકાઉન્ટ્સની છે, જેઓ જરૂરી KYC અને due diligence પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવામાં નિષ્ફળ રહે છે.
એટલે ગ્રાહકોએ 15 સપ્ટેમ્બરથી UPI બંધ થઈ જશે અથવા દરેક જગ્યાએ રોકડ આપવી પડશે એવી અફવા પર વિશ્વાસ ન કરવો જોઈએ.
સોશિયલ મીડિયામાં અમારી સાથે જોડાવ