સંસદના ચોમાસુ સત્રમાં ચર્ચા માટે સૂચિબદ્ધ મહત્વના બિલોમાં Foreign Contribution (Regulation) Amendment Bill, 2026 (FCRA Amendment Bill, 2026) પણ સામેલ છે. આ બિલનો હેતુ વિદેશી ફાળો (Foreign Contribution) મેળવનારી સંસ્થાઓ પર દેખરેખની વ્યવસ્થામાં ફેરફાર કરવાનો અને FCRA નોંધણી સમાપ્ત થવા અથવા રદ થવાની સ્થિતિમાં તેમની સંપત્તિના સંચાલન માટે નવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો છે. બિલ અગાઉ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને હવે તેને પસાર કરવા માટે સંસદમાં વિચારણા થવાની છે.

FCRA શું છે?

Foreign Contribution (Regulation) Act (FCRA), 2010 એ એવો કાયદો છે જે ભારતની એનજીઓ (NGOs), ટ્રસ્ટ, સોસાયટીઓ અને અન્ય નોંધાયેલ સંસ્થાઓને મળતા વિદેશી ફંડના સ્વીકાર અને ઉપયોગને નિયમિત કરે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે વિદેશી ફાળો દેશના રાષ્ટ્રીય હિતોને નુકસાન પહોંચાડે તેવી પ્રવૃત્તિઓમાં ઉપયોગમાં ન લેવાય.

FCRA સુધારા બિલ 2026માં શું બદલાશે?

પ્રસ્તાવિત બિલમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર એ છે કે જે સંસ્થાની FCRA નોંધણી (Registration Certificate):

  • રદ (Cancelled) થઈ જાય,
  • સ્થગિત (Suspended) થઈ જાય,
  • સંસ્થા પોતે જ સમર્પણ (Surrender) કરે,
  • અથવા રિન્યુઅલ ન મળે,

તો આવી સંસ્થાના વિદેશી ફંડ અને તેમાંથી ખરીદવામાં આવેલી સંપત્તિના નિરીક્ષણ, સંચાલન અને નિકાલ માટે સરકાર એક **Designated Authority (નિયુક્ત સત્તાધિકારી)**ની નિમણૂક કરી શકશે. આ સત્તાધિકારી કાયદામાં નિર્ધારિત પ્રક્રિયા મુજબ તે સંપત્તિનું સંચાલન કરશે.

સજામાં પણ પ્રસ્તાવિત ફેરફાર

બિલમાં FCRAના કેટલાક પ્રકારના ઉલ્લંઘનો માટેની મહત્તમ જેલ સજા પાંચ વર્ષથી ઘટાડીને એક વર્ષ કરવાની જોગવાઈ પણ પ્રસ્તાવિત છે. સરકારનું કહેવું છે કે આ ફેરફાર કાયદાને વધુ વ્યવહારુ અને સ્પષ્ટ બનાવવાના હેતુથી કરવામાં આવ્યો છે.

સરકારનું શું કહેવું છે?

કેન્દ્ર સરકારના જણાવ્યા મુજબ આ સુધારાઓનો હેતુ કોઈ ધર્મ, સમુદાય અથવા ચોક્કસ સંસ્થાને નિશાન બનાવવાનો નથી. સરકારનું કહેવું છે કે બિલ દ્વારા:

  • વિદેશી ફંડના ઉપયોગમાં પારદર્શિતા વધશે,
  • જવાબદારી નક્કી થશે,
  • FCRA પ્રમાણપત્ર સમાપ્ત થયા બાદ સંપત્તિ અંગેની કાનૂની અનિશ્ચિતતા દૂર થશે,
  • અને વિદેશી ફંડનો યોગ્ય ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ મળશે.

વિરોધ પક્ષો અને નાગરિક સંસ્થાઓની ચિંતા

બીજી તરફ, કેટલાક વિરોધ પક્ષો અને નાગરિક સમાજ સાથે જોડાયેલી સંસ્થાઓએ બિલ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમનું માનવું છે કે સરકારને મળતી વધારાની સત્તા એનજીઓના કાર્ય અને તેમની સંપત્તિ પર વધુ નિયંત્રણ તરફ દોરી શકે છે. કેટલાક કાનૂની નિષ્ણાતોએ પણ પ્રક્રિયા અને સંસ્થાઓના અધિકારો અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે.

કોના પર પડશે અસર?

જો બિલ સંસદમાંથી પસાર થઈ કાયદો બનશે તો તેની સીધી અસર મુખ્યત્વે નીચેની સંસ્થાઓ પર પડશે:

  • FCRA નોંધણી ધરાવતી એનજીઓ
  • ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ
  • ધાર્મિક અને સામાજિક સંસ્થાઓ
  • શૈક્ષણિક અને સંશોધન સંસ્થાઓ
  • વિદેશી ફંડ સ્વીકારતી બિનનફાકારક સંસ્થાઓ

સામાન્ય નાગરિકો અથવા સ્થાનિક દાન પર કાર્ય કરતી સંસ્થાઓ પર આ બિલની સીધી અસર નહીં થાય.

હાલ બિલની સ્થિતિ શું છે?

FCRA Amendment Bill, 2026 હજુ કાયદો બન્યો નથી. બિલ સંસદના ચોમાસુ સત્રમાં વિચારણા માટે સૂચિબદ્ધ છે. બંને ગૃહોમાં પસાર થયા બાદ અને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળ્યા પછી જ તે કાયદા તરીકે અમલમાં આવશે.