"દરરોજ 8 ગ્લાસ પાણી પીવું જરૂરી છે" – આ સલાહ તમે ઘણીવાર સાંભળી હશે. પરંતુ શું આ નિયમ દરેક વ્યક્તિ માટે સાચો છે? આરોગ્ય નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ તેનો જવાબ ના છે. શરીરને જરૂરી પાણીની માત્રા ઉંમર, લિંગ, વજન, હવામાન, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને આરોગ્યની સ્થિતિ પ્રમાણે બદલાય છે.
પાણી શરીરના લગભગ દરેક અંગના કાર્ય માટે જરૂરી છે. તે શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત રાખે છે, પોષક તત્ત્વોને કોષો સુધી પહોંચાડે છે, પાચનક્રિયામાં મદદ કરે છે અને કિડની દ્વારા શરીરમાંથી કચરો બહાર કાઢવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
શરીરને પાણીની જરૂર કેમ પડે છે?
માનવ શરીરનો અંદાજે 50થી 70 ટકા ભાગ પાણીથી બનેલો હોય છે. શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ ઉંમર, લિંગ અને શરીરમાં રહેલી ચરબીના પ્રમાણ પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.
પાણી શરીરમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ કાર્યો કરે છે:
- શરીરનું તાપમાન સંતુલિત રાખે છે.
- પોષક તત્ત્વો અને ઓક્સિજન કોષો સુધી પહોંચાડે છે.
- પાચન અને ચયાપચય (Metabolism)માં મદદ કરે છે.
- સાંધાઓને લુબ્રિકેટ રાખે છે.
- કિડની દ્વારા કચરો બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે.
રોજ કેટલું પાણી પીવું જોઈએ?
અમેરિકાની National Academies of Sciences, Engineering and Medicine (NASEM) મુજબ, દૈનિક કુલ પ્રવાહીની જરૂરિયાત (પીવાનું પાણી, દૂધ, છાશ, ચા, સૂપ તેમજ ફળો અને શાકભાજીમાંથી મળતા પ્રવાહી સહિત) સામાન્ય રીતે નીચે મુજબ હોઈ શકે છે:
| ઉંમર / જૂથ | દૈનિક કુલ પ્રવાહી |
|---|---|
| 1–3 વર્ષ | આશરે 1.3 લિટર |
| 4–8 વર્ષ | આશરે 1.7 લિટર |
| 9–13 વર્ષ (છોકરીઓ) | આશરે 2.1 લિટર |
| 9–13 વર્ષ (છોકરાઓ) | આશરે 2.4 લિટર |
| પુખ્ત મહિલાઓ | આશરે 2.7 લિટર |
| પુખ્ત પુરુષો | આશરે 3.7 લિટર |
મહત્વપૂર્ણ નોંધ: આ માત્રામાં માત્ર પીવાનું પાણી જ નહીં, પરંતુ ખોરાક અને અન્ય પીણાંમાંથી મળતું પ્રવાહી પણ સામેલ હોય છે.
શું દરરોજ 8 ગ્લાસ પાણી પીવું જરૂરી છે?
"8 ગ્લાસ પાણી"નો નિયમ સામાન્ય માર્ગદર્શન તરીકે લોકપ્રિય છે, પરંતુ તે દરેક માટે વૈજ્ઞાનિક રીતે નિશ્ચિત નથી. કોઈ વ્યક્તિને કેટલું પાણી જોઈએ તે તેના શરીરની જરૂરિયાત પર આધાર રાખે છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
- વધુ કસરત કરતા લોકો
- ગરમ વાતાવરણમાં કામ કરતા લોકો
- ગર્ભવતી અથવા સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓ
- તાવ, ઝાડા અથવા ઊલટી જેવી સ્થિતિ ધરાવતા લોકો
આ બધાને સામાન્ય કરતાં વધુ પ્રવાહીની જરૂર પડી શકે છે.
ઋતુ પ્રમાણે પાણીની જરૂરિયાત
- ઉનાળો: ગરમીમાં પરસેવો વધુ થતો હોવાથી શરીરમાંથી પાણી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનું નુકસાન થાય છે. તેથી વધુ પાણી અને જરૂરી હોય ત્યારે ઇલેક્ટ્રોલાઇટ ધરાવતા પ્રવાહી લેવાની જરૂર પડી શકે છે.
- ચોમાસું: ઘણા લોકોને ચોમાસામાં તરસ ઓછી લાગે છે, પરંતુ શરીરની પાણીની જરૂરિયાત યથાવત રહે છે. તેથી દિવસ દરમિયાન નિયમિત પાણી પીવું જોઈએ.
- શિયાળો: ઠંડીમાં તરસ ઓછી લાગતી હોવા છતાં શરીરને પાણીની જરૂર રહે છે. તેથી પાણીનું પ્રમાણ ઘટાડવું યોગ્ય નથી.
પૂરતું પાણી પી રહ્યા છો કે નહીં?
શરીર સામાન્ય રીતે હાઇડ્રેશન અંગે સંકેતો આપે છે.
જો નીચેના લક્ષણો જોવા મળે તો સામાન્ય રીતે શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ પૂરતું હોવાનું માનવામાં આવે છે:
- પેશાબનો રંગ આછો પીળો હોવો.
- મોઢું વધુ સૂકું ન રહેવું.
- વધુ પડતો થાક અથવા ચક્કર ન આવવું.
- દિવસ દરમિયાન સામાન્ય રીતે તરસ ન લાગવી.
જો પેશાબ સતત ઘાટો પીળો હોય, ખૂબ તરસ લાગતી હોય અથવા ચક્કર આવતાં હોય, તો તે પાણીની ઉણપનો સંકેત હોઈ શકે છે.
શું વધુ પાણી પીવું પણ નુકસાનકારક છે?
હા. ખૂબ ઓછા સમયમાં અતિશય પાણી પીવાથી લોહીમાં સોડિયમનું પ્રમાણ ઘટી શકે છે, જેને હાયપોનેટ્રેમિયા (Hyponatremia) કહેવામાં આવે છે. આ સ્થિતિ સામાન્ય લોકોમાં દુર્લભ છે, પરંતુ લાંબી દોડ, મેરેથોન અથવા કેટલીક તબીબી પરિસ્થિતિઓમાં થઈ શકે છે.
ક્યારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી?
નીચેની પરિસ્થિતિમાં પાણીની યોગ્ય માત્રા માટે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ:
- કિડનીનો રોગ
- હૃદયની ગંભીર બીમારી
- લીવરની ગંભીર બીમારી
- ગર્ભાવસ્થા અથવા સ્તનપાન
- વધુ પરસેવો થતો હોય અથવા ભારે કસરત કરતા હો
સોશિયલ મીડિયામાં અમારી સાથે જોડાવ