આજના આધુનિક યુગમાં કાર એ માત્ર સુવિધા જ નહીં, પરંતુ જીવનનો એક અનિવાર્ય ભાગ બની ગઈ છે. જોકે, છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચાલતી કારમાં અચાનક આગ લાગવાની ઘટનાઓમાં ચિંતાજનક વધારો થયો છે. પછી તે પેટ્રોલ-ડીઝલ (ICE) કાર હોય કે નવી ટેકનોલોજી ધરાવતી ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ (EV), સુરક્ષાના નિયમોની અવગણના જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. આ લેખમાં આપણે આ બંને પ્રકારના વાહનોમાં આગ લાગવા પાછળના વૈજ્ઞાનિક કારણો અને કટોકટીના સમયે જીવ બચાવવાના ઉપાયો વિશે વિગતે જાણીશું.

૧. પેટ્રોલ અને ડીઝલ કારમાં આગ લાગવાના મુખ્ય કારણો

પરંપરાગત વાહનોમાં આગ લાગવા માટે મુખ્યત્વે ત્રણ પરિબળો જવાબદાર હોય છે: ઇંધણ, ગરમી અને ઓક્સિજન.

  • ઇલેક્ટ્રિકલ શોર્ટ સર્કિટ: મોટાભાગની ઘટનાઓમાં આ મુખ્ય કારણ હોય છે. કારના વાયરિંગમાં ઘસારો આવવાથી અથવા ઉંદર કરડવાથી વાયર ખુલ્લા થઈ જાય છે, જે સ્પાર્ક પેદા કરે છે. જો તમે બહારથી વધારાની એક્સેસરીઝ જેવી કે હાઈ-બીમ લાઈટ્સ કે મ્યુઝિક સિસ્ટમ નંખાવો છો, તો તે મૂળ વાયરિંગ પર લોડ વધારે છે અને શોર્ટ સર્કિટનું જોખમ ઉભું કરે છે.

  • ફ્યુઅલ લીકેજ: એન્જિનના સતત ઘર્ષણને કારણે ઇંધણની પાઈપો નબળી પડી શકે છે. પેટ્રોલનું ફ્લેશ પોઈન્ટ અત્યંત નીચું હોવાથી, તે ગરમ એન્જિન બ્લોક પર પડતાની સાથે જ ભડકો કરી શકે છે.

  • મેન્ટેનન્સનો અભાવ: જો એન્જિન ઓઈલ કે કુલન્ટ સમયસર બદલવામાં ન આવે, તો એન્જિનનું તાપમાન $૬૦૦^\circ\text{C}$ થી વધી શકે છે, જે આસપાસના પ્લાસ્ટિકના ભાગોને સળગાવી શકે છે.

૨. ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ (EV) માં આગ: એક નવો પડકાર

EV કારમાં આગ લાગવાની પ્રક્રિયા પેટ્રોલ કાર કરતા તદ્દન અલગ છે. અહીં ઇંધણ નહીં, પણ લિથિયમ-આયન બેટરી મુખ્ય સ્ત્રોત છે.

  • થર્મલ રનઅવે: આ EV માં આગ લાગવાનું સૌથી સામાન્ય કારણ છે. જો બેટરીનો કોઈ એક સેલ આંતરિક ખામી કે અતિશય ગરમીને કારણે ડેમેજ થાય, તો તે એક પછી એક બીજા સેલ્સને સળગાવે છે. આ પ્રક્રિયા એટલી ઝડપી હોય છે કે મુસાફરોને વિચારવાનો પણ સમય મળતો નથી.

  • બેટરી પેક પર ઈમ્પેક્ટ: EV માં બેટરી પેક કારના તળિયે (Floor) હોય છે. રસ્તા પરના મોટા પથ્થરો કે ગતિરોધક સાથે બેટરી અથડાવાથી તેમાં ઇન્ટરનલ ડેમેજ થઈ શકે છે, જે ગમે ત્યારે આગમાં પરિણમી શકે છે.

  • ચાર્જિંગની ભૂલો: અતિશય ગરમીમાં ફાસ્ટ ચાર્જિંગ કરવું અથવા લોકલ ચાર્જરનો ઉપયોગ કરવો બેટરીના આયુષ્ય અને સુરક્ષા બંને માટે જોખમી છે.

૩. આગ લાગે ત્યારે શું કરવું? (ઇમરજન્સી પ્રોટોકોલ)

જો તમે ચાલતી કારમાં ધુમાડો કે સ્પાર્ક જુઓ, તો ગભરાયા વગર નીચેના પગલાં ભરો:

  1. કાર રોકો અને ઇગ્નીશન બંધ કરો: સૌથી પહેલા સુરક્ષિત રીતે કારને સાઈડમાં ઉભી કરો. એન્જિન બંધ કરવાથી ફ્યુઅલ અને ઇલેક્ટ્રિક સપ્લાય અટકી જશે.

  2. તુરંત બહાર નીકળો: સામાન કે કિંમતી વસ્તુઓની ચિંતા કર્યા વગર તમામ મુસાફરોને બહાર કાઢો. જો સેન્ટ્રલ લોકીંગ જામ થઈ જાય, તો હેડરેસ્ટના સળિયા કે કોઈ ભારે વસ્તુથી સાઈડ વિન્ડોના ખૂણા પર ફટકો મારી કાચ તોડી નાખો.

  3. સુરક્ષિત અંતર: કારથી ઓછામાં ઓછા ૧૦૦-૧૫૦ ફૂટ દૂર રહો. પેટ્રોલ કારમાં ફ્યુઅલ ટેન્ક અને EV માં બેટરી વિસ્ફોટ થવાનું જોખમ રહે છે.

  4. આગ ઓલવવાનો પ્રયાસ: જો આગ નાની હોય અને તમારી પાસે અગ્નિશામક યંત્ર હોય, તો જ પ્રયાસ કરો. EV ની આગ પર સામાન્ય અગ્નિશામક અસર કરતું નથી, ત્યાં માત્ર પુષ્કળ પાણી જ કામ લાગે છે.

૪. બચાવના સોનેરી નિયમો

  • નિયમિત સર્વિસ: હંમેશા ઓથોરાઈઝ્ડ સર્વિસ સેન્ટર પર જ ચેકિંગ કરાવો.

  • વાયરિંગ સાથે છેડછાડ ટાળો: કંપની દ્વારા આપવામાં આવેલા વાયરિંગમાં કોઈ પણ કાપકૂપ ન કરાવો.

  • સુરક્ષા સાધનો: કારમાં હંમેશા એક નાનું 'Fire Extinguisher' અને 'Seatbelt Cutter/Hammer' રાખો.

  • ઝેરી વાયુઓથી સાવધાન: EV ની આગ વખતે નીકળતો ધુમાડો અત્યંત ઝેરી હોય છે, તેથી તેનાથી દૂર રહેવું હિતાવહ છે.