આજના ડિજિટલ યુગમાં સ્માર્ટફોન માત્ર વાતચીતનું સાધન નથી રહ્યો, પરંતુ આપણી નાણાકીય લેવડદેવડ, પર્સનલ ફોટા અને સંવેદનશીલ દસ્તાવેજોનું કેન્દ્ર બની ગયો છે. જેમ-જેમ ટેકનોલોજીનો વ્યાપ વધી રહ્યો છે, તેમ ડેટા લીક, સાયબર ફ્રોડ અને મોબાઈલ ચોરીના બનાવોમાં પણ વધારો જોવા મળી રહ્યો છે.

આવા સમયે સામાન્ય નાગરિકો પોતાના ડેટા અને સ્માર્ટફોનની સુરક્ષાને લઈને સતર્ક થાય તે અનિવાર્ય છે. વિશ્વભરમાં અને ભારત સરકાર દ્વારા ઉપલબ્ધ 3 મુખ્ય ડિજિટલ ટૂલ્સ દરેક સ્માર્ટફોન યુઝર માટે સુરક્ષા કવચ સમાન સાબિત થઈ રહ્યા છે:

  1. Have I Been Pwned (HIBP): વૈશ્વિક ડેટા લીક અને પાસવર્ડ હેકિંગ ચકાસવાનું ટૂલ.

  2. CEIR (સંચાર સાથી): ચોરાયેલા કે ખોવાયેલા ફોનને બ્લોક અને ટ્રેસ કરવા માટેનું ભારત સરકારનું સત્તાવાર પોર્ટલ.

  3. IMEI Check Pro: વપરાયેલા કે નવા ફોનની ઓરિજિનલ માહિતી અને હાર્ડવેર ચકાસવાનું ગ્લોબલ પ્લેટફોર્મ.

1. 'Have I Been Pwned' (HIBP) – તમારો પર્સનલ ડેટા કે પાસવર્ડ લીક થયો છે?

વર્ષ 2013માં સાયબર સિક્યોરિટી નિષ્ણાત ટ્રોય હન્ટ દ્વારા શરુ કરાયેલું haveibeenpwned.com એક ફ્રી વૈશ્વિક પોર્ટલ છે. અહીં 'Pwned' શબ્દનો અર્થ હેકર્સ દ્વારા ડેટા પર અનધિકૃત કબ્જો મેળવવો એવો થાય છે.

  • ઇમેઇલ અને ફોન નંબર ડેટાબેઝ સર્ચ: હોમપેજ પર માત્ર તમારું ઈમેઈલ આઈડી કે ફોન નંબર દાખલ કરીને ચેક કરી શકાય છે. જો ડેટા સુરક્ષિત હશે તો લીલા રંગમાં clean-chit મેસેજ આવશે, અને જો ડેટા લીક થયો હશે તો લાલ રંગમાં એલર્ટ સાથે કઈ સાલમાં અને કઈ સર્વિસ પરથી ડેટા ચોરાયો હતો તેની વિગત મળશે.

  • 1,780 કરોડથી વધુ રેકોર્ડ્સ: આ પોર્ટલ પર 1,034થી વધુ પોન્ડ વેબસાઈટ્સ અને 17.8 અબજથી વધુ ક્રોમ્પ્રોમાઈઝ્ડ ઈમેઈલનો વિશાળ ડેટાબેઝ ઉપલબ્ધ છે.

  • Pwned Passwords: k-Anonymity મોડેલ અને ગાણિતિક હેશિંગ (SHA-1) ની મદદથી તમારો પાસવર્ડ લીક થયો છે કે નહીં તે પ્લેન ટેક્સ્ટ સબમિટ કર્યા વિના જ ચકાસી શકાય છે.

  • નોટિફાય મી સર્વિસ: ઈમેઈલ રજિસ્ટર કરાવવાથી ભવિષ્યમાં જો કોઈ નવી ડેટા બ્રીચ થશે તો તુરંત એલર્ટ મળી જશે, જેથી સમયસર પાસવર્ડ બદલી શકાય.

2. ભારત સરકારનું CEIR પોર્ટલ – ચોરાયેલો સ્માર્ટફોન બની જશે નકામો ડબ્બો

ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ (DoT) અને C-DOT દ્વારા સંચાલિત ceir.sancharsaathi.gov.in પોર્ટલ દેશમાં સ્માર્ટફોનની ચોરી અને ગેરકાયદે વેપારને અટકાવવા માટે અત્યંત કારગર સાબિત થયું છે.

  • સફળ આંકડા: દેશભરમાં અત્યાર સુધીમાં 59.13 લાખથી વધુ ચોરાયેલા કે ખોવાયેલા મોબાઈલ બ્લોક કરવામાં આવ્યા છે અને 36.81 લાખથી વધુ મોબાઈલ સફળતાપૂર્વક ટ્રેસ થયા છે. (જેમાં એકલા ગુજરાતમાં 2.22 લાખથી વધુ મોબાઈલ બ્લોક અને 1.38 લાખથી વધુ હેન્ડસેટ ટ્રેસ કરાયા છે).

  • ચોરાયેલા મોબાઈલને બ્લોક કરવાની પ્રક્રિયા: પોલીસ ફરિયાદ, ઓળખનો પુરાવો અને બિલ અપલોડ કરીને અરજી કરવાથી 24 કલાકમાં તે હેન્ડસેટ સમગ્ર ભારતના તમામ ટેલિકોમ નેટવર્ક પર બ્લોક થઈ જાય છે. નવું સિમ નાખવા છતાં તેમાં નેટવર્ક આવશે નહીં.

  • લોકેશન ટ્રેસિંગ ચાલુ રહે છે: ફોન બ્લોક થયા પછી પણ પોર્ટલની સિસ્ટમ પોલીસ તંત્રને લોકેશન ટ્રેસ કરવામાં મદદ કરે છે. નવું સિમ નખાતાં જ સિસ્ટમ એલર્ટ જનરેટ કરે છે.

  • પરત મળ્યે અનબ્લોક: ફોન પરત મળી ગયા પછી પોર્ટલ પરથી સરળતાથી તેને અનબ્લોક કરી શકાય છે.

  • ખરીદી પહેલાં ચકાસણી (KYM): સેકન્ડ-હેન્ડ ફોન લેતાં પહેલાં *#06# ડાયલ કરીને 15 અંકનો IMEI મેળવી, મેસેજ બોક્સમાં KYM <15 અંકનો IMEI> લખીને 14422 પર SMS મોકલવાથી હેન્ડસેટની સત્તાવાર સ્થિતિ જાણી શકાય છે.

3. IMEI Check Pro – સ્માર્ટફોનની કુંડળી તપાસવાનું વૈશ્વિક ટૂલ

નવો કે સેકન્ડ-હેન્ડ સ્માર્ટફોન (ખાસ કરીને iPhone કે અન્ય પ્રીમિયમ ડિવાઈસ) ખરીદતી વખતે છેતરપિંડીથી બચવા imeicheckpro.com એક ઉપયોગી ઈન્ટરનેશનલ ટૂલ છે.

  • ગ્લોબલ બ્લેકલિસ્ટ સ્ટેટસ: આ ટૂલ આંતરરાષ્ટ્રીય GSMA ડેટાબેઝ સાથે કનેક્ટ થઈને ચકાસે છે કે ફોન ચોરી, બાકી પેમેન્ટ કે લોન ડિફોલ્ટને કારણે બ્લેકલિસ્ટ થયો છે કે નહીં.

  • iCloud અને Find My Lock સ્ટેટસ: વપરાયેલો iPhone ખરીદતી વખતે 'Find My iPhone' ચાલુ છે કે બંધ અને ડિવાઈસ 'Lost/Stolen Mode' માં છે કે નહીં તે જાણી શકાય છે.

  • સિમ લોક અને કેરિયર સ્ટેટસ: વિદેશથી આવતા હેન્ડસેટ 'Carrier Locked' છે કે ફેક્ટરી અનલોક્ડ તે સ્પષ્ટ કરે છે, જેથી ભારતમાં તમામ સિમ ચાલી શકે.

  • ઓરિજિનલ સ્પેસિફિકેશન્સ અને વોરંટી: IMEI દાખલ કરતાં જ ઉપકરણનું સાચું મોડેલ, કલર, સ્ટોરેજ, મેન્યુફેક્ચરિંગ ડેટ અને બ્રાન્ડ વોરંટીની માન્યતા સામે આવી જાય છે.

ડિજિટલ સુરક્ષા માટે મહત્વની ટીપ્સ

  • તમારા સ્માર્ટફોનનો 15 અંકનો IMEI નંબર સુરક્ષિત જગ્યાએ નોંધીને રાખો.
  • કોઈપણ વપરાયેલો ફોન ખરીદતાં પહેલાં CEIR પોર્ટલ (SMS સેવા) અને IMEI Check Pro પર તેનું સ્ટેટસ ચોક્કસ ચકાસો.
  • સમયાંતરે 'Have I Been Pwned' પર પોતાના મુખ્ય ઈમેઈલ આઈડી તપાસતા રહો.
  • તમામ ઓનલાઈન એકાઉન્ટ્સ માટે અલગ-અલગ મજબૂત પાસવર્ડ રાખો અને Two-Factor Authentication (2FA) ફરજિયાત ચાલુ રાખો.