અત્યાર સુધી એવી માન્યતા હતી કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)નો ઉપયોગ કરવા માટે ઇન્ટરનેટ, ક્લાઉડ સર્વર અને મોંઘા કમ્પ્યુટરની જરૂર પડે. પરંતુ ભારતના માત્ર 8 વર્ષના બાળક લક્ષવીરે આ માન્યતાને પડકારતો અનોખો પ્રયોગ કરીને સૌને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધા છે. તેણે માત્ર ₹760ની ESP32-S3 માઇક્રોકન્ટ્રોલર ચિપનો ઉપયોગ કરીને એવું Offline AI Storytelling Device તૈયાર કર્યું છે, જે ઇન્ટરનેટ અથવા ક્લાઉડ સર્વિસ વિના જ વાર્તાઓ બનાવી શકે છે, તેને અવાજમાં સંભળાવી શકે છે અને વોઇસ કમાન્ડનો પ્રતિસાદ પણ આપી શકે છે.

આ નાનકડા પ્રયોગે માત્ર સોશિયલ મીડિયા પર જ નહીં, પરંતુ ટેક્નોલોજી જગતમાં પણ ચર્ચા જગાવી છે. કારણ કે આ પ્રોજેક્ટ એ સાબિત કરે છે કે AIનું ભવિષ્ય માત્ર મોટા ડેટા સેન્ટરો સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ નાના અને સસ્તા ઉપકરણોમાં પણ શક્તિશાળી AI ચલાવી શકાય છે.

શું છે આ Offline AI Storytelling Device?

આ ડિવાઇસનું સૌથી મોટું આકર્ષણ એ છે કે તે સંપૂર્ણપણે On-Device AI પર કાર્ય કરે છે. સામાન્ય રીતે ChatGPT અથવા અન્ય AI સેવાઓ માટે ઇન્ટરનેટ દ્વારા ક્લાઉડ સર્વર સાથે જોડાવું પડે છે, જ્યારે આ ડિવાઇસમાં તમામ પ્રોસેસિંગ સ્થાનિક સ્તરે જ થાય છે.

બાળક વોઇસ દ્વારા કોઈ વિષય કે પાત્ર જણાવે તો ડિવાઇસ તેના આધારે નવી વાર્તા તૈયાર કરે છે, તેને અવાજમાં સંભળાવે છે અને કેટલીક આવૃત્તિઓમાં ડિસ્પ્લે પર સરળ દૃશ્યો પણ રજૂ કરી શકે છે. એટલે કે, AIનો સમગ્ર અનુભવ ઇન્ટરનેટ વિના જ મળે છે.

માત્ર ₹760ની ચિપમાં કેવી રીતે શક્ય બન્યું?

આ પ્રોજેક્ટમાં ESP32-S3 માઇક્રોકન્ટ્રોલરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જેની કિંમત આશરે ₹760 જેટલી છે. આ ચિપમાં ઓપ્ટિમાઇઝ કરાયેલા ઓપન-સોર્સ AI મોડલ્સ ચલાવવામાં આવ્યા છે. મોટા ભાષા મોડલ્સ (LLMs) જેટલી ક્ષમતા તેમાં નથી, પરંતુ વાર્તા કહેવા, સરળ ભાષા સમજવા અને અવાજ આધારિત પ્રતિક્રિયા આપવા જેવી કામગીરી માટે તે પૂરતી સાબિત થઈ છે.

ટેક્નોલોજી નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર આ પ્રકારના મોડલ્સને નાના હાર્ડવેર માટે ખાસ રીતે સંક્ષિપ્ત (Optimized) બનાવવામાં આવે છે જેથી ઓછા મેમરી અને ઓછી વીજળીમાં પણ AI કાર્ય કરી શકે.

શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે આ શોધ?

આ પ્રોજેક્ટનું સૌથી મોટું મહત્વ એ છે કે AIનો ઉપયોગ હવે માત્ર ઝડપી ઇન્ટરનેટ ધરાવતા શહેરો પૂરતો મર્યાદિત રહેતો નથી.

જો આવું ટેક્નોલોજી વધુ વિકસે તો તેનો ઉપયોગ નીચેના ક્ષેત્રોમાં થઈ શકે છે:

  •  ગ્રામિણ વિસ્તારોમાં શિક્ષણ
  •  ઇન્ટરનેટ વિના ડિજિટલ લર્નિંગ
  •  બાળકો માટે ઇન્ટરેક્ટિવ સ્ટોરીટેલિંગ
  • ઓછી કિંમતના સ્માર્ટ ઉપકરણો
  • ડેટા પ્રાઇવસી વધુ સુરક્ષિત રાખતા AI સોલ્યુશન્સ

કારણ કે ડેટા ક્લાઉડમાં મોકલાતો નથી, વપરાશકર્તાની માહિતી ઉપકરણમાં જ રહે છે. તેથી ગોપનીયતા (Privacy)ની દૃષ્ટિએ પણ આ મોડેલ વધુ સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે.

દુનિયા હવે Edge AI તરફ આગળ વધી રહી છે

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં દુનિયાભરની મોટી ટેક કંપનીઓ Edge AI અને On-Device AI પર ભાર મૂકી રહી છે. સ્માર્ટફોન, લેપટોપ અને IoT ઉપકરણોમાં પણ AIને સીધું ઉપકરણ પર ચલાવવાના પ્રયાસો વધી રહ્યા છે.

ભારતીય બાળકનો આ પ્રયોગ એ જ દિશામાં એક પ્રેરણાદાયી ઉદાહરણ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. તે દર્શાવે છે કે મર્યાદિત સંસાધનો હોવા છતાં નવીનતા શક્ય છે.