એરફોર્સ સ્ટેશન ખાતે 17થી 19 નવેમ્બર દરમિયાન યોજાતી બહુરાષ્ટ્રીય કવાયતમાં ભારતીય સશસ્ત્ર દળો સાથે વિદેશી પ્રતિનિધિઓ જોડાયા; ચક્રવાત જેવી આપત્તિની સ્થિતિમાં શોધ, બચાવ, સ્થળાંતર અને રાહત કામગીરીનું નિદર્શન કરાશે

જામનગર: જામનગર સ્થિત ભારતીય વાયુસેનાના એરફોર્સ સ્ટેશન ખાતે આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાની બહુરાષ્ટ્રીય માનવતાવાદી સહાય અને આપત્તિ રાહત કવાયત ‘સહાયતા સેતુ’ (Exercise Sahayata Setu)નું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. 17થી 19 નવેમ્બર, 2026 દરમિયાન યોજાતી આ કવાયતનો મુખ્ય હેતુ કુદરતી કે માનવસર્જિત આપત્તિ સમયે વિવિધ દેશો, સંરક્ષણ દળો અને સરકારી એજન્સીઓ વચ્ચે સંકલન વધુ મજબૂત કરવાનો છે.

ભારતીય સંરક્ષણ દળો દ્વારા હેડક્વાર્ટર ઇન્ટિગ્રેટેડ ડિફેન્સ સ્ટાફ (HQ IDS) અને હેડક્વાર્ટર સાઉથ વેસ્ટર્ન એર કમાન્ડ (HQ SWAC)ના માર્ગદર્શન હેઠળ આ કવાયત હાથ ધરવામાં આવી રહી છે. તેમાં ભારત ઉપરાંત 24 મિત્ર દેશોના પ્રતિનિધિઓ ભાગ લઈ રહ્યા છે. ઓસ્ટ્રેલિયા, જાપાન અને અમેરિકા સહિત એશિયા, આફ્રિકા તથા હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રના અનેક દેશોની ભાગીદારી આ કવાયતને આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ આપે છે.

24 દેશોના પ્રતિનિધિઓની ભાગીદારી

આ કવાયતમાં ઓસ્ટ્રેલિયા, બાંગ્લાદેશ, કોમોરોસ, ઇન્ડોનેશિયા, કેન્યા, મેડાગાસ્કર, મલેશિયા, માલદીવ, મોરિશિયસ, મોઝામ્બિક, ઓમાન, સેશેલ્સ, સિંગાપોર, સોમાલિયા, દક્ષિણ આફ્રિકા, શ્રીલંકા, તાન્ઝાનિયા, થાઇલેન્ડ, સંયુક્ત આરબ અમીરાત, યમન, જાપાન, અમેરિકા, મ્યાનમાર અને નેપાળના પ્રતિનિધિઓ સામેલ થયા છે.

આ દેશોના પ્રતિનિધિઓ હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રના સહકાર સંગઠન (IORA), બંગાળની ખાડીના બહુક્ષેત્રીય તકનીકી અને આર્થિક સહકાર સંગઠન (BIMSTEC) તથા ક્વાડ (QUAD) સાથે સંકળાયેલા છે. આ ભાગીદારીનો હેતુ આપત્તિના સમયે દેશો વચ્ચે માહિતી, અનુભવ અને કામગીરીની પદ્ધતિઓનું આદાનપ્રદાન વધારવાનો છે.

આપત્તિ સમયે સંકલિત કામગીરી પર ભાર

‘સહાયતા સેતુ’નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય આપત્તિ સમયે માત્ર એક જ વિભાગ પર આધાર રાખવાને બદલે તમામ સંબંધિત એજન્સીઓ એકસાથે અને સુવ્યવસ્થિત રીતે કામગીરી કરી શકે તેવી તૈયારી વિકસાવવાનો છે.

ચક્રવાત, પૂર, ભૂકંપ કે અન્ય મોટી આપત્તિ વખતે અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં લોકોને સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડવા, ઘાયલોને તબીબી સહાય પહોંચાડવા, રાહત સામગ્રીનું વિતરણ કરવા અને બચાવ કામગીરી હાથ ધરવા માટે અનેક વિભાગો વચ્ચે ઝડપી સંકલન જરૂરી બને છે. આ કવાયત દ્વારા આવી પરિસ્થિતિમાં જવાબદારીઓની સ્પષ્ટતા અને સંયુક્ત કામગીરીની પ્રક્રિયાઓને વધુ અસરકારક બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

ચક્રવાતની કાલ્પનિક સ્થિતિ ઊભી કરીને બચાવ કામગીરીનું નિદર્શન

કવાયતના મહત્વના તબક્કામાં ગંભીર ચક્રવાત જેવી કાલ્પનિક આપત્તિની સ્થિતિ ઊભી કરીને વિવિધ એજન્સીઓની કામગીરીનું પરીક્ષણ કરવામાં આવશે. આ દરમિયાન અસરગ્રસ્ત વિસ્તારની સ્થિતિનું સર્વેક્ષણ, શોધ અને બચાવ કામગીરી, લોકોને સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડવા, રાહત પહોંચાડવા તથા ઘાયલોનું વ્યવસ્થાપન જેવી કામગીરીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

આ ઉપરાંત ઇમરજન્સી ઓપરેશન સેન્ટર સક્રિય કરવું, ઘટનાસ્થળે કમાન્ડ પોસ્ટ સ્થાપિત કરવી, રાહત સામગ્રીનું વિતરણ કરવું અને રાહત શિબિરો ઊભી કરવી જેવી પ્રક્રિયાઓનું પણ નિદર્શન કરવામાં આવશે.

આવી કવાયતથી આપત્તિ દરમિયાન કઈ એજન્સીએ કઈ જવાબદારી નિભાવવાની છે, માહિતીની આપ-લે કેવી રીતે કરવી અને મર્યાદિત સમયમાં સંસાધનોનો યોગ્ય ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે બાબતોની ચકાસણી થઈ શકે છે.

ભારતીય સંરક્ષણ દળો અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન એજન્સીઓ એક મંચ પર

આ કવાયતમાં ભારતીય સેનાના વિવિધ વિભાગો અને રાષ્ટ્રીય સ્તરની આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સંસ્થાઓની ભાગીદારી છે. તેમાં ભારતીય વાયુસેના, ભારતીય સેના, ભારતીય નૌકાદળ, રાષ્ટ્રીય આપત્તિ પ્રતિસાદ દળ (NDRF), સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ સંગઠન (DRDO) તથા સંબંધિત આપત્તિ વ્યવસ્થાપન એજન્સીઓના નિષ્ણાતો સામેલ થયા છે.

આ વિવિધ સંસ્થાઓની સંયુક્ત ભાગીદારીથી હવાઈ સર્વેક્ષણ, સ્થળ પર બચાવ, રાહત સામગ્રી પહોંચાડવી, તબીબી સહાય અને અસરગ્રસ્ત લોકોનું સ્થળાંતર જેવી કામગીરીમાં સંકલન કેવી રીતે વધારી શકાય તે અંગે ચર્ચા અને અભ્યાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

આધુનિક ટેકનોલોજીથી આપત્તિ વ્યવસ્થાપન વધુ અસરકારક બનાવવાનો પ્રયાસ

કવાયતના સેમિનારમાં આપત્તિ વ્યવસ્થાપનમાં નવીન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ અને સંયુક્ત કામગીરીની ક્ષમતા વધારવા જેવા વિષયો પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. આપત્તિ સમયે અસરગ્રસ્ત વિસ્તારની સાચી અને સમયસર માહિતી મેળવવી, પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવું અને બચાવ દળોને યોગ્ય સ્થળે પહોંચાડવા માટે ટેકનોલોજી મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

આ સંદર્ભમાં ઉભરતી ટેકનોલોજી, પરિસ્થિતિ અંગેની જાણકારી મેળવવાની ક્ષમતા, સંકલિત આયોજન અને વિવિધ એજન્સીઓ વચ્ચે એકબીજાની કામગીરી સાથે સુસંગતતા વધારવા પર ભાર મૂકાયો હતો.

ભારતની આંતરરાષ્ટ્રીય રાહત કામગીરીના અનુભવોની ચર્ચા

કવાયત દરમિયાન ‘ભારતની વધતી વૈશ્વિક HADR ભૂમિકા’ વિષય પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. તેમાં ઓપરેશન અમિસ્તાદ, ઓપરેશન બ્રહ્મા અને ઓપરેશન સાગર બંધુ જેવા રાહત અભિયાનોના ઉદાહરણો રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.

આ અભિયાનોના અનુભવો દ્વારા વિદેશમાં આપત્તિ સર્જાય ત્યારે ભારત કેવી રીતે માનવતાવાદી સહાય પહોંચાડે છે અને વિવિધ દેશો સાથે મળીને રાહત કામગીરી કરી શકે છે તે બાબતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.

આ ઉપરાંત ક્વાડ દેશો વચ્ચે આપત્તિ રાહત કામગીરીના પ્રયાસોમાં વધુ સુમેળ સ્થાપિત કરવા માટે કાર્યકારી સ્તરની બેઠક પણ યોજાઈ હતી.

જામનગર માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મહત્વપૂર્ણ આયોજન

જામનગર એરફોર્સ સ્ટેશન ખાતે યોજાયેલી આ કવાયતથી શહેરને આંતરરાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સંબંધિત આયોજન માટે એક મહત્વપૂર્ણ મંચ તરીકે સ્થાન મળ્યું છે. વિવિધ દેશોના પ્રતિનિધિઓ, ભારતીય સંરક્ષણ દળો અને રાષ્ટ્રીય એજન્સીઓની હાજરીથી અનુભવના આદાનપ્રદાનની સાથે સંયુક્ત કામગીરીની પદ્ધતિઓને સમજવાની તક મળી છે.

‘સહાયતા સેતુ’નો વ્યાપ માત્ર લશ્કરી તાલીમ પૂરતો મર્યાદિત નથી. તેનો મૂળ હેતુ આપત્તિ સમયે માનવજીવન બચાવવા માટે ઝડપી નિર્ણય, યોગ્ય આયોજન અને વિવિધ દેશો તથા એજન્સીઓ વચ્ચે અસરકારક સહકાર વિકસાવવાનો છે. આપત્તિઓ કોઈ દેશની સરહદો સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી, ત્યારે સમયસર મળતી સહાય અને સંકલિત કામગીરીનું મહત્વ વધુ વધી જાય છે.

આ કવાયત દ્વારા ભારતે રાષ્ટ્રીય સ્તરે આપત્તિ સામેની તૈયારી મજબૂત કરવાની સાથે હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્ર અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય સાથે માનવતાવાદી સહકાર વધારવાનો સંદેશ આપ્યો છે.