પાન મસાલાના પેકેજિંગને લઈને ભારતીય ખાદ્ય સુરક્ષા અને માનક પ્રાધિકરણ (FSSAI)એ મહત્વનો નિયમનકારી ફેરફાર કર્યો છે. નવા નિયમો હેઠળ પાન મસાલાના પેકેજિંગ માટે પ્લાસ્ટિક આધારિત અને પ્લાસ્ટિક-લેમિનેટેડ સામગ્રીને મંજૂરી આપવામાં આવી નથી. તેના બદલે પ્લાસ્ટિકમુક્ત કાગળ, પેપરબોર્ડ, સેલ્યુલોઝ અથવા અન્ય કુદરતી સ્ત્રોતથી બનેલી સામગ્રીનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ટીન અને કાચના કન્ટેનર પણ મંજૂર વિકલ્પોમાં સામેલ છે.

FSSAIના આ ફેરફારથી ખાસ કરીને અત્યાર સુધી નાના પ્લાસ્ટિક અથવા મલ્ટી-લેયર પાઉચમાં પાન મસાલા પેક કરતી કંપનીઓની પેકેજિંગ પ્રક્રિયામાં બદલાવ આવવાની શક્યતા છે.

પેકેજિંગમાં કઈ સામગ્રીનો ઉપયોગ નહીં કરી શકાય?

નવા નિયમોમાં પાન મસાલાના પેકેજિંગ માટે પ્લાસ્ટિક આધારિત સામગ્રી અને પ્લાસ્ટિક-લેમિનેટેડ પેકેજિંગને બહાર રાખવામાં આવ્યું છે. તેમાં વિવિધ કૃત્રિમ પોલિમર અને પ્લાસ્ટિક લેમિનેટનો સમાવેશ થાય છે. FSSAIના ડ્રાફ્ટમાં polyethylene, polypropylene, polyester અને PVC સહિતની સામગ્રીનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. એલ્યુમિનિયમ ફોઇલ અને અન્ય મેટલાઇઝ્ડ લેયર પણ મંજૂર પેકેજિંગની યાદીમાં નથી.

Noble
જાહેરાત

એટલે માત્ર પેકેટની બહાર કાગળનો આવરણ મૂકીને અંદર પ્લાસ્ટિક અથવા પ્લાસ્ટિક આધારિત લેમિનેટ રાખવું પૂરતું નહીં બને. પેકેજિંગ માટે ઉપયોગમાં લેવાતી સામગ્રી સંબંધિત ધોરણોનું પાલન કરવું પડશે.

હવે કયા પેકેજિંગ વિકલ્પો ઉપલબ્ધ રહેશે?

FSSAIના નિયમોમાં પાન મસાલા માટે પ્લાસ્ટિકમુક્ત paper, paperboard, cellulose અથવા અન્ય naturally derived materialsનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ સામગ્રીમાં પ્લાસ્ટિક અથવા સંબંધિત કૃત્રિમ પોલિમરનો ઉપયોગ ન હોવો જોઈએ.

આ ઉપરાંત ટીન અને ગ્લાસ કન્ટેનર પણ માન્ય વિકલ્પો તરીકે જણાવાયા છે.

શું પાન મસાલા પર પ્રતિબંધ મૂકાયો છે?

ના. આ ફેરફારને પાન મસાલાના ઉત્પાદન અથવા વેચાણ પર દેશવ્યાપી પ્રતિબંધ તરીકે જોવો યોગ્ય નથી. આ નિયમનો મુખ્ય મુદ્દો પેકેજિંગ સામગ્રી છે. એટલે ઉત્પાદકોને પાન મસાલાને નિયમોમાં મંજૂર પેકેજિંગ સામગ્રીમાં જ પેક કરવું પડશે.

કંપનીઓ માટે શું બદલાશે?

પાન મસાલા ઉત્પાદકોને તેમની હાલની પેકેજિંગ વ્યવસ્થાનું પુનઃમૂલ્યાંકન કરવું પડશે. ખાસ કરીને પ્લાસ્ટિક આધારિત અથવા પ્લાસ્ટિક-લેમિનેટેડ નાના પાઉચનો ઉપયોગ કરતી કંપનીઓને વિકલ્પી સામગ્રી તરફ જવું પડશે.

આ ફેરફારથી પેકેજિંગ મશીનરી, સામગ્રી, ડિઝાઇન અને સપ્લાય ચેઇનમાં ફેરફારની જરૂર પડી શકે છે. જોકે, આ બદલાવના કારણે ગ્રાહકો માટે પાન મસાલાના ભાવ ચોક્કસ કેટલા વધશે અથવા વધશે કે નહીં, તે અંગે હાલ કોઈ સત્તાવાર ભાવવધારાની જાહેરાત નથી. તેથી ભાવમાં વધારો થશે એવો દાવો હમણાંથી નિશ્ચિત રીતે કરવો યોગ્ય નથી.

નિયમો પાછળનો હેતુ શું છે?

FSSAIએ 2026માં પાન મસાલા માટે પેકેજિંગ સામગ્રીને સ્પષ્ટ રીતે નિર્ધારિત કરવા માટે Food Safety and Standards (Packaging) Regulations, 2018ના Schedule IVમાં નવી એન્ટ્રીનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આ ડ્રાફ્ટમાં પ્લાસ્ટિકમુક્ત કાગળ, પેપરબોર્ડ, સેલ્યુલોઝ વગેરે સામગ્રી તથા ટીન અને ગ્લાસ જેવા વિકલ્પોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.

આ નિયમનથી પાન મસાલાના પેકેજિંગમાં વપરાતા પ્લાસ્ટિક આધારિત મટીરિયલ અંગે સ્પષ્ટ ધોરણ નક્કી કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.

નિયમ ક્યારથી લાગુ થયો?

અહીં એક મહત્વપૂર્ણ બાબત ધ્યાનમાં લેવાની છે. 29 એપ્રિલ 2026ના રોજ FSSAIની વેબસાઇટ પર આ જ વિષયનો Draft Food Safety and Standards (Packaging) Amendment Regulations, 2026 પ્રકાશિત થયો હતો.

ત્યારબાદ 11-12 ઓગસ્ટ 2026ના તાજા અહેવાલોમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે સુધારેલા નિયમો હવે અમલમાં આવ્યા છે અને તે પ્રકાશનની તારીખથી અસરકારક છે.

અટલે, સમાચાર પ્રકાશિત કરતી વખતે “FSSAIએ પાન મસાલાના પેકેજિંગ માટે નવા નિયમો લાગુ કર્યા” લખવું યોગ્ય છે. ચોક્કસ અમલ તારીખ દર્શાવતી વખતે અંતિમ ગેઝેટ નોટિફિકેશનનો સંદર્ભ આપવો વધુ વિશ્વસનીય રહેશે.

ગ્રાહકો પર શું અસર થશે?

ગ્રાહકો માટે સૌથી દેખીતો ફેરફાર પાન મસાલાના પેકેટના સ્વરૂપમાં આવી શકે છે. નિયમો મુજબ ઉત્પાદકોને પ્લાસ્ટિક આધારિત પેકેજિંગમાંથી પ્લાસ્ટિકમુક્ત સામગ્રી, ટીન અથવા ગ્લાસ જેવા વિકલ્પો તરફ જવું પડશે.

પરંતુ હાલમાં એટલું કહેવું યોગ્ય નથી કે આ બદલાવને કારણે પાન મસાલાની કિંમત ચોક્કસપણે વધી જશે. કંપનીઓના પેકેજિંગ ખર્ચમાં શું ફેરફાર થશે અને તેનો કેટલો હિસ્સો ગ્રાહકો સુધી પહોંચશે તે બજાર અને ઉત્પાદકોના નિર્ણય પર આધારિત રહેશે.

શું બદલાશે અને શું નહીં?

સરળ ભાષામાં સમજીએ તો FSSAIનો નિર્ણય પાન મસાલા પર પ્રતિબંધ અંગે નથી; તે તેના પેકેજિંગ અંગે છે. પ્લાસ્ટિક અને પ્લાસ્ટિક-લેમિનેટેડ પેકેજિંગને બદલે નિયમોમાં મંજૂર પ્લાસ્ટિકમુક્ત સામગ્રી, ટીન અથવા ગ્લાસનો ઉપયોગ કરવો પડશે.