ગુજરાતના જામનગર જિલ્લામાં આવેલું ખીજડિયા પક્ષી અભયારણ્ય હવે માત્ર પ્રવાસી પક્ષીઓ માટે જ નહીં, પરંતુ દુર્લભ અને સંરક્ષિત બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કના પ્રજનન માટે પણ મહત્વપૂર્ણ સ્થળ તરીકે સામે આવ્યું છે. ગુજરાત ઇકોલોજિકલ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ (GEER) ફાઉન્ડેશનના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસમાં ખીજડિયા અભયારણ્યને આ વિશિષ્ટ જળપક્ષી માટે અનુકૂળ પ્રજનન આવાસ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું છે.
ચાર સક્રિય માળામાંથી 8 બચ્ચાં
GEER ફાઉન્ડેશન દ્વારા કરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં જુલાઈ 2024થી માર્ચ 2025 દરમિયાન ખીજડિયા પક્ષી અભયારણ્યમાં બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કની વસ્તી, પ્રજનન પ્રક્રિયા, માળાના સ્થળો અને પ્રજનન સફળતાનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો.
અભ્યાસ દરમિયાન અભયારણ્યના આઠ મેનેજમેન્ટ ઝોનમાં સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો. સંશોધકોને બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કના કુલ ચાર સક્રિય માળા મળ્યા હતા. ખાસ વાત એ રહી કે ચારેય માળામાંથી સફળતાપૂર્વક બે-બે બચ્ચાં ઉછર્યા અને કુલ 8 બચ્ચાં ઉડાન ભરવાની સ્થિતિ સુધી પહોંચ્યાં. એટલે અભ્યાસ દરમિયાન નોંધાયેલા માળાઓમાં 100 ટકા ફ્લેજિંગ સફળતા જોવા મળી હતી.
એક સમયે 21 બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્ક નોંધાયા
અભ્યાસ દરમિયાન ખીજડિયા વિસ્તારમાં પ્રજનન કરતા પક્ષીઓ ઉપરાંત પાંચ બિન-પ્રજનન વયસ્ક પક્ષીઓ પણ નિયમિત રીતે જોવા મળ્યા હતા. આ સાથે અભયારણ્યમાં અભ્યાસ સમયગાળા દરમિયાન બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કની મહત્તમ ઋતુઆધારિત સંખ્યા 21 પક્ષીઓ નોંધાઈ હતી.
ગાંડો બાવળના વૃક્ષો પર બનાવ્યા માળા
અભ્યાસનું એક રસપ્રદ તારણ એ પણ છે કે ચારેય માળા **ગાંડો બાવળ (Neltuma juliflora)**ના વૃક્ષો પર બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ માળાઓ જમીનથી આશરે 3થી 4.5 મીટરની ઊંચાઈએ જોવા મળ્યા હતા.
આ તારણ દર્શાવે છે કે યોગ્ય પાણીવાળો વેટલેન્ડ વિસ્તાર, ખોરાકની ઉપલબ્ધતા અને માનવીય ખલેલનું પ્રમાણ જેવા પરિબળો બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કના પ્રજનન માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ખીજડિયાની ઇકોલોજિકલ મહત્વતા વધી
ખીજડિયા પક્ષી અભયારણ્ય રામસર સાઇટ તરીકે પણ ઓળખાય છે અને અહીં વિવિધ પ્રકારના જળપક્ષીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ વેટલેન્ડ આવાસ છે. બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કના સફળ પ્રજનનના આ તારણો અભયારણ્યના સંરક્ષણ મૂલ્યને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ Journal of Threatened Taxa નામની પીઅર-રિવ્યુડ આંતરરાષ્ટ્રીય જર્નલમાં પ્રકાશિત થયો છે. સંશોધનથી ખીજડિયા અભયારણ્યમાં બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કના પ્રજનન અને આવાસ અંગે મહત્વપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક માહિતી ઉપલબ્ધ થઈ છે.
સંરક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ સંદેશ
બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્ક ભારતના વિશિષ્ટ અને મોટા જળપક્ષીઓમાંનું એક છે અને તેને વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદા હેઠળ રક્ષણ મળેલું છે. ખીજડિયામાં નોંધાયેલી 100 ટકા ફ્લેજિંગ સફળતા દર્શાવે છે કે યોગ્ય વેટલેન્ડ આવાસ અને ઓછા માનવીય વિક્ષેપ સાથે આવા પક્ષીઓ માટે અનુકૂળ પ્રજનન પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે.
જામનગર માટે આ સમાચાર ગૌરવની બાબત છે. ખીજડિયા પક્ષી અભયારણ્યનું સંરક્ષણ માત્ર સ્થાનિક જૈવવિવિધતા માટે જ નહીં, પરંતુ ગુજરાતમાં બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કના લાંબા ગાળાના સંરક્ષણ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
સોશિયલ મીડિયામાં અમારી સાથે જોડાવ